جانب خدا بداند جز اسلام دينى [ از او ] پذيرفته نيست ، بلكه از صدر بشريت تا خاتم الانبياء دين خدا يكى بوده و نسخ و تكامل يافته و كاملترين صورتش همان است كه به وسيلهء قرآن كريم تبيين شده است : * ( ما كان ابراهيم يهودياً و لا نصرانياً و لكن كان حنيفاً مسلماً . . . شرع لكم من الدين ما وصّى به نوحاً . . . ) * ولى يك مطلب ديگر هست و آن اينكه اگر كسى از اين جهت قاصر يا مقصر و بالاخره از اين موهبت محروم باشد ولى ايمان به خدا و قيامت داشته باشد و عمل را خالصاً لوجه الله بجا آورد آيا عمل او مقبول است يا اينكه اعتقاد به نبوت و امامت هم شرط قبول است ؟ . كما اينكه يك مطلب ديگر هم هست و آن اينكه عدم اعتقاد به نبوت و ولايت عموماً و به نبوت خاتم الانبياء خصوصاً خواه ناخواه محروميتهايى در ايمان به خدا و قيامت و محروميتهايى در برنامه هاى عملى عبادى و غير عبادى ايجاد مىكند ( 1 ) . اما [ چنين ] محرومى كه از تدين به دين خدا محروم ، از استفاده از برنامه هاى خدايى محروم [ است ] ، در عين حال يك عمل الهى خاص انجام داده است ، آيا آن عمل وى هبا و هدر است و فرقى نيست بين عمل نيك او و اعمال عادى او و حتى فرقى نيست بين كار خير او و بين معصيت او يا فرقى هست ؟ ظاهر اين است كه مسلماً فرق است ، نمىشود گفت ذاكر بودن او خدا را و استغفار او و طلب آمرزش او و همچنين انجام اعمال خيريهء او و خدمات او به خلق خدا هبا و هدر است . خصوصاً به ملاحظهء اينكه تا اين مقدار عمل را هركس مىتواند به حكم پيغمبر عقل انجام دهد و از اين حجت باطنى استفاده كند . نافع بودن اين گونه اعمال منافات ندارد با اينكه از جنبه هاى ديگر محروم و يا نسبت به آنها مقصر و مسئول باشد . 7 . از جمله آيات مربوطه :

--> ( 1 ) زيرا همان طورى كه در صفحهء 30 گفتيم در عمل نمىتوان به طور كلى از برنامه بى نياز شد و قاعدهء « خذ الغايات و اترك المبادى » در اينجا جارى نيست . فقط به طور ندرت اعمالى پيدا مىشوند كه بدون برنامهء صحيح صورت مىگيرد .